Profielkeuze en studiekeuze: tips voor leerlingen met autisme

Geplaatst 10 dec. 2016 05:56 door AutiPassend Onderwijs Utrecht   [ 14 apr. 2017 12:56 bijgewerkt ]
Voor havo/vwo-leerlingen met autisme kan het extra lastig zijn om een keuze te maken voor een profiel (examenvakken) en/of een vervolgopleiding (hbo, universiteit). Je moet tenslotte niet alleen kijken of je goed bent in de betreffende schoolvakken, maar ook of jouw kenmerken van autisme te combineren zijn met het toekomstige beroep, en of de vervolgopleiding voldoende begeleiding kan bieden. Ook hebben jongeren met autisme soms meer moeite met keuzes maken dan hun leeftijdsgenoten zonder autisme. Aan de andere kant: als je eenmaal een passende studierichting gevonden hebt, dan is er een goede kans dat je daar meer studenten met kenmerken van autisme ontmoet, waarbij er onderling veel humor en gezelligheid kan zijn!
 
Op deze pagina hebben we informatie verzameld voor leerlingen met autisme en hun ouders, die misschien kan helpen om deze keuzes te maken (in aanvulling op de informatie en begeleiding die al door de middelbare school geboden wordt, hier noemen we daarvan alleen de grote lijnen). 

Om te beginnen: autismewerktwel.nl heeft een paar mooie algemene tips voor leerlingen die een opleiding zoeken. Hieronder geven we per leerjaar aan wat je kunt verwachten en geven we specifieke tips voor dat jaar. Natuurlijk is elke leerling met autisme uniek, dus kijk welke tips voor jou relevant zijn!

3e klas havo/vwo: profielkeuze

Wat kun je verwachten?

Op havo en vwo kun je kiezen uit vier profielen voor de tweede fase (de periode van klas 4 t/m examen). Op veel scholen moet je in januari van klas 3 je voorlopige profielkeuze doorgeven en in februari/maart je definitieve keuze. De school begeleidt dit proces.
Qompas: veel scholen maken gebruik van de digitale tool Qompas. De kern is het via vragenlijsten (ook voor familie) uitzoeken waar je goed in bent en wat je leuk vindt. Dan komen er beroepen bovendrijven en een profiel wat daarbij past. In Qompas zijn ook beschrijvingen van allerlei beroepen te vinden. Je kunt een gratis account aanmaken, maar alleen met een speciale code die je van school krijgt, kun je de vragenlijsten doen en kun je details over de beroepen terugvinden.
Advies van school: op het rapport van december of januari geven de vakdocenten advies over het wel of niet kiezen van hun vak in de bovenbouw. Als je onvoldoende staat voor een vak en je hebt een negatief advies van de docent, dan mag je het vak meestal niet kiezen in je profiel.
Snuffelstage: soms wordt van de leerlingen verwacht dat ze zelf regelen dat ze een paar dagen meelopen met een beroepsbeoefenaar, een zogenaamde snuffelstage.

Tips voor (ouders van) leerlingen met autisme
  • Ouders: kijk goed mee met je kind en ga in gesprek over sterke en zwakke kanten en toekomstperspectief. Wees alert, op school begint een nieuwe fase waarin andere verwachtingen gelden. Bedenk dat het voor het puberbrein lastig kan zijn om lange-termijn keuzes te maken, en voor sommige jongeren met autisme hebben daar extra veel moeite mee.
  • Als je het moeilijk vindt een profiel te kiezen, kijk dan eerst wat je interesses zijn. Bedenk (bijvoorbeeld samen met je ouders) het antwoord op vragen als: Wat voor boeken/tijdschriften lees ik? Welke tv-programma’s kijk ik? Welke vakken vind ik leuk? Waar besteed ik mijn zakgeld aan? Wat voor bijbaan/vrijwilligerswerk doe ik? Waar word ik gelukkig van? De NVA (Nederlandse Vereniging voor Autisme) heeft een pagina over een studie kiezen waar ook dergelijke vragen te vinden zijn, plus een handige lijst van kenmerken die vaak (maar niet altijd) voorkomen bij mensen van autisme, waarmee je kunt kijken welke voor jou van toepassing zijn. Kijk bij het kopje Waar ben ik goed in, waar heb ik moeite mee op de NVA-studiekeuzepagina.
  • Voor leerlingen die nog erg twijfelen is deze motivatietest voor het mbo misschien behulpzaam (de conclusies zijn wellicht ook door te trekken naar een richting voor hbo of universiteit).
  • Als de school ook snuffelstages doet, ga dan vroeg in het jaar in overleg met de mentor over wat er precies van de leerling verwacht wordt, in hoeverre hij of zij geholpen kan worden en of er een draaiboek of checklist is voor de snuffelstage. 
  • Eventueel bij een snuffelstage vooraf met een ouder op de locatie gaan kijken eerst, qua route en omgeving. Indien nodig kan de ouder een soort advies-mail / omgangsadvies (do's & don’ts) sturen waarin ook wat mogelijke aspecten van het autisme benoemd worden en een volwassen contactpersoon als backup begeleiding van een kind wordt aangeboden.
  • Als een snuffelstage te veel stress oplevert kan ook besproken worden met de school of er een alternatief programma mogelijk is.
  • Als bij het advies op het rapport blijkt dat vakken van het voorkeursprofiel afgeraden worden, is actie geboden: ga in gesprek met de mentor, vraag verheldering aan vakdocenten over hun advies. Bespreek met de mentor: wordt de leerling ingeschat op capaciteiten of op leervaardigheden die hij (nog) niet beheerst? Zie ook onze pagina over mentale leeftijden.
  • Als er leervaardigheden nodig zijn die hij/zij (nog) niet beheerst: welke ondersteuning is in de bovenbouw nodig om dat op te krikken? Denk bijvoorbeeld aan het steeds grotere beroep dat gedaan wordt op zelfstandigheid en planningsvaardigheden.
  • Dit is een goed moment om in gesprek te gaan over eventuele aanpassingen voor toetsen en examens of ontheffing voor de 2e vreemde taal op het vwo. Zie ook: Tips voor ouders per leerjaar van groep 7 t/m het eindexamen.

4 havo en 4/5 vwo: oriëntatie op vervolgopleidingen

Wat kun je verwachten?
De oriëntatie op studie- en beroepskeuze op school wordt het lob-traject genoemd (loopbaanoriëntatie en -begeleiding). Voor het PTA (Programma van Toetsing en Afsluiting) zijn lob-activiteiten een verplicht onderdeel, bijvoorbeeld het bezoeken van open dagen van vervolgstudies. Het start vaak direct aan het begin van de 4e klas.
Op de meeste scholen omvat het traject een aantal verplichte en/of georganiseerde onderdelen, bijvoorbeeld de Stuvo studievoorlichtingsdag voor Midden-Nederland in oktober waar vervolgopleidingen zich presenteren en een informatiemarkt te vinden is.

Tips voor (ouders van) leerlingen met autisme
  • Bekijk de checklist van studiekeuze123, een handige site van de rijksoverheid.
  • Het initiatief voor het bezoeken van open dagen ligt bij de leerling zelf, wellicht hebben jongeren met autisme hier wat extra begeleiding bij nodig. Ze zijn vaak in maart (je moet soms wel een aantal weken van te voren aanmelden).
  • Plan naar welke open dagen je wil gaan, liefst 5 of meer. Ook als je al weet wat je wil, is het verstandig om net iets verder te kijken; wie weet is het toch anders dan je eerst dacht! 
  • Bereid je goed voor op een open dag, lees alvast op de website wat ze te bieden hebben en bedenk vooraf wat je zou willen vragen. Vragen die je zou kunnen stellen:
    • Wat voor werkvormen heeft de opleiding? Moet je vooral zelfstandig werken of veel samenwerken in groepjes? Zijn er veel of weinig contact-uren? Zijn er veel hoorcolleges of juist veel werkgroepen? Passen deze werkvormen bij je? Moet je stage lopen en zo ja, in welk leerjaar? Is dat fulltime of parttime? Welke toetsvormen zijn er? Zijn alternatieve werkvormen en toetsvormen mogelijk en hoe wordt dat geregeld?
    • Wat voor begeleiding is mogelijk? Hoeveel begeleiding kun je verwachten? (Hbo en wo vallen niet onder de Wet Passend Onderwijs, er is meestal minder begeleiding mogelijk dan op middelbare school en mbo.)
    • Hoeveel leerlingen heeft de opleiding in totaal en naar verwachting in het eerste leerjaar? Hoeveel locaties zijn er en wat vind je op welke locatie? (Het is mogelijk dat de lessen op een andere locatie zijn dan de begeleiding.)
    • Wat voor beroepen zijn de afgestudeerden van deze opleiding gaan doen? (Focus op wat de meesten daadwerkelijk zijn gaan doen, in plaats van wat theoretisch mogelijk is.) Denk na of die beroepen bij je passen.
    • Klik voor nog meer voorbeeldvragen op de foto van de tijdschriftpagina hiernaast. 
  • Om een beeld te krijgen van beroepen die uitgeoefend worden door mensen met autisme, laat je inspireren door onze pagina Beroepen van mensen met autisme. Het blijft niet beperkt tot computers en ICT, wat dacht je van volleyballer, tekenaar, forensisch patholoog of televisiemaker?
  • Bekijk video's over studeren met autisme om een indruk te krijgen van mogelijke aandachtspunten:
    • De film Van pi-man naar student (voorproefje) laat zien hoe slimme vwo-er Ivo gaat studeren maar het binnen een paar maanden opgeeft. In een Eindhovense krant verscheen hierover hierover het artikel Talent autisten beter benutten, gebaseerd op het onderzoek Help ik ben geslaagd, wat nu?
    • In de Vlaamse documentaire "Geprikkeld om te weten" (30 minuten) getuigen zes (oud-)studenten met ASS over de uitdagingen en de moeilijkheden waarvoor ze komen te staan zowel in de overstap naar, als in het hoger onderwijs zelf. De ervaringen worden gekoppeld aan wetenschappelijke inzichten. Daarnaast reflecteren ook een ouder en werkgever over ervaringen in de begeleiding van (oud-)studenten met ASS.
    • Documentaire voor jongeren met autisme op weg naar het HBO of de Universiteit: dvd “Op Jezelf?”, gemaakt door Stichting Met andere ogen. Stel jij hebt als jongere de intelligentie om naar het HBO of Universiteit te gaan, maar dit is in een andere stad. Je bent niet in staat om zelfstandig en in een andere omgeving te functioneren. Hoe ga je hiermee om? Hoe vind je tóch de juiste opleiding die voldoende uitdaging en plezier biedt in een veilige omgeving? Sommige jongeren met autisme gaan voor hun vervolgstudie wél op kamers (bijvoorbeeld begeleid op kamers via een gespecialiseerde organisatie). Welke ervaringen heb je hiermee? Denk aan de verandering van omgeving, voor jezelf zorgen (kleding, eten, geld), nieuwe vrienden maken en verleidingen zoals drank en drugs. Maar ook aan zelfstandig je studie plannen. Hoe maak je je studie tot een succes?
  • Gebruik de Kies-wijzer van middelbare school naar studeren met autisme om inzicht te krijgen in wat maakt dat je voor een bepaalde studie kiest en inzicht in jezelf te krijgen waardoor je ook een goed beeld krijgt van wat er aan begeleiding nodig zal zijn tijdens de studie. Het kiezen van het soort opleiding (“de inhoud”) is belangrijk, maar dit artikel focust vooral op “het proces en de randvoorwaarden”, die bij studeren zeker zo belangrijk zijn als de soort studie die je kiest. Deze items zouden doorslaggevend moeten zijn voor de instelling waar je de studie van je keuze gaat volgen.
  • Gebruik ook de checklist studeren met autisme in het hoger onderwijs om vooraf zoveel mogelijk te weten te komen over een studie zodat je de kansen vergroot om de studie succesvol af te ronden.
  • Benut de informatie van Expertisecentrum handicap + studie over studeren met een functiebeperking, bijvoorbeeld hun overzicht van de tevredenheid van studenten met een functiebeperking per hbo/universiteit. Aan de kleur zie je of deze boven, op of onder het gemiddelde zit van de landelijke tevredenheid. Zo kun je bijvoorbeeld zien dat de Universiteit Utrecht gemiddeld scoort en Wageningen University bovengemiddeld.
  • Het kan handig zijn als een ouder ook meegaat naar open dagen. Niet alleen als steun voor je kind, maar ook om vanuit een volwassen blik naar de opleiding te kijken. Als het wegwijzen niet nodig is (bijvoorbeeld omdat het bezoek samen met klasgenoten is), kan de ouder ook zelf alleen naar die open dagen gaan, zodat die vanuit een eigen onafhankelijke blik naar de belangen van het kind kan kijken. Het kan zijn dat iemand met autisme uit behoefte aan "zekerheid" te snel focust op 1 opleiding en daarmee blokkeert terwijl er wellicht betere alternatieven zijn. 
  • Ga ruim op tijd naar de open dagen qua tijdstip zodat je de drukte in aanrijtijden en dergelijke zoveel mogelijk vermijdt. Liever 2 keer korter dan 1 dag overbelast, dus ga meteen naar de eerste mogelijkheid om een open dag te bezoeken (er zijn vaak open dagen in november en maart).
  • Wees niet bang om vragen te stellen, dat wordt vaak erg gewaardeerd door de organisatie en dan krijg je precies die informatie die jij nodig hebt om een goede keuze te maken.

4/5 havo en 5/6 vwo: meeloopdagen en proefstuderen

Wat kun je verwachten?

Nadat verschillende opleidingen en opleidingsinstituten zijn vergeleken, hebben de meesten wel een idee waar hun voorkeur naar uitgaat. Het is verstandig om dan een top 3 te bepalen en daarvan de meeloopdagen te bezoeken. Citaat uit Begin op tijd, tien tips voor studiekeuze
Wat is een meeloopdag? Je wordt op een meeloopdag gekoppeld aan een student. Je volgt een aantal lessen, colleges en practica die bij de student op het programma staan voor die dag. Je maakt zo een gewone lesdag mee, waarin je colleges kunt bijwonen en met studenten en docenten kunt praten. Zij vertellen je hoe het is om bij dit instituut te studeren en wat de studie inhoudt.
Wat is het verschil met een proefstudeerdag? Bij proefstuderen studeer je met een groepje scholieren samen een dag bij een opleiding. Er wordt een speciaal programma samengesteld, waardoor je een goed beeld krijgt van hoe de opleiding in elkaar zit. Je maakt kennis met studenten en docenten en je ervaart wat het studeren bij dit instituut inhoudt. 
 
Tips voor (ouders van) leerlingen met autisme
  • Visualiseer van te voren hoe zo'n meeloopdag of proefstudeerdag zou kunnen lopen, en wat er van de leerling verwacht zou kunnen worden. Bedenk ook van te voren op welke vragen een antwoord gezocht wordt, en hoe je daar het beste achter kunt komen.
  • Vraag eventueel bij de opleiding details over hoe de meeloopdag of proefstudeerdag georganiseerd wordt, en/of vraag of er aanpassingen mogelijk zijn vanwege het autisme.
  • Onderzoek of je samen met een klasgenoot of vriend(in) kunt gaan.
  • Eventueel vooraf met een ouder op de locatie gaan kijken eerst, qua route en omgeving. Indien nodig kan de ouder een soort advies-mail / omgangsadvies (do's & don’ts) sturen waarin ook wat mogelijke aspecten van het autisme benoemd worden en een volwassen contactpersoon als backup begeleiding van een kind wordt aangeboden.
  • Bedenk dat opleidingen met hun voorlichting graag studenten willen trekken. Tijdens open dagen schetsen zij vaak een onrealistisch beeld. Meeloopdagen zijn al beter, maar ook hier is het vaak niet realistisch genoeg. In veel gevallen komen aspirant-studenten in een klas met allemaal andere scholieren. Hierdoor wordt de sfeer van de opleiding onvoldoende ervaren. Volgens Cemin is dit een belangrijke reden voor vroegtijdige studiebeëindiging.
  • Voor leerlingen in Utrecht-stad biedt Cemin het maatjesproject Win2Win: een jaar lang een student-buddy die je helpt om een keuze voor een vervolgstudie te maken en een realistisch beeld te krijgen van wat zo'n studie inhoudt. Woon je niet in Utrecht, dan zou je zelf kunnen proberen in contact te komen met een student die wat realistische informatie kan geven.

5 havo en 6 vwo: keuze vervolgopleiding – aanmelding en matching

Wat kun je verwachten?

De deadline voor het aanmelden bij een vervolgopleiding is over het algemeen 1 mei van het examenjaar, maar let op: voor sommige opleidingen waar selectie plaatsvindt is de deadline al in januari! De leerling heeft een eigen DigiD nodig voor de inschrijving.
Als je je aangemeld hebt is in veel gevallen een matchingsdag verplicht. Enkele voorbeelden:
  • Matching bij de Universiteit Utrecht: matching vindt plaats in april van je examenjaar en in mei/juni. 
  • Studiekeuzecheck van de Hogeschool Utrecht: bij opleidingen zonder (decentrale) selectie een verplicht onderdeel van je aanmelding. Het bestaat uit een digitale intake en een (matchings)dag bij de opleiding. Een aantal opleidingen start al met de eerste matchingsdagen in maart/april. De meeste matchingsdagen vinden plaats in juni. Voor opleidingen met een beperkte instroom (numerus fixus) die toelaten via de decentrale selectieprocedure geldt dat, vanwege de vroege aanmelddeadline van 15 januari bij deze opleidingen, de digitale intake al vanaf oktober van het examenjaar verstuurd wordt.
Tips voor (ouders van) leerlingen met autisme
  • Heb je belangstelling voor een opleiding waar een beperkt aantal plaatsen voor is (numerus fixus, decentrale selectie)? 
    • Vraag zo snel mogelijk een DigiD aan als je die nog niet hebt (het kan 5 dagen duren voor je die ontvangt)
    • Let op de vervroegde deadline in januari
    • Zorg dat je op de hoogte bent van het selectieproces
    • Als je je vroeg aanmeldt (bijvoorbeeld al in oktober of november van het examenjaar), kun je misschien ook al eerder aan onderdelen van de procedure beginnen, wat je meer mogelijkheden biedt om het handig in te plannen en om een alternatief te kiezen als blijkt dat je weinig of geen kans maakt.
  • Voor de overige opleidingen: als je je keuze vroeg maakt (eerder dan de deadline van 1 mei), kun je wellicht al in april matchen. Valt de studie toch tegen dan kun je je altijd nog inschrijven voor een andere studie. Daarvoor doe je de matching dan in mei/juni.
  • Dien tijdig een aanvraag in voor studiefinanciering en OV-kaart, maar ook voor een tegemoetkoming in de extra kosten vanwege een functiebeperking. Zie de infographic Financieel Slim Studeren van Expertisecentrum handicap+studie. Handicap+studie heeft ook gedetailleerde informatie over de voorwaarden van deze studietoeslag en andere financiële regelingen
  • Indien van toepassing: regel de overdracht van VO naar vervolgopleiding en tref andere voorbereidingen voor de begeleiding bij de vervolgopleiding. Zie ook het Protocol Overgang VO naar vervolgonderwijs van het Steunpunt Autisme (taaie kost, het is even zoeken naar wat praktisch bruikbaar is) en de pagina Ondersteuning van studenten met autisme van Handicap+studie.
  • Indien van toepassing: check de informatie over begeleid wonen voor studenten met autisme hieronder, en de informatie over wat er geregeld moet worden als je 18 wordt, ook hieronder.


Als het gebaande pad niet lukt

  • Het REA College is een optie voor jongeren met een beperking die een vak moeten/willen leren, maar dat vanwege hun handicap niet kunnen in het gewone beroepsonderwijs (een soort van "speciaal mbo"). Als het reguliere beroepsonderwijs niet voldoende aansluit bij jouw mogelijkheden kun je terecht bij REA College Nederland. De opleidingen vinden plaats in een kleinschalige, rustige en gestructureerde omgeving met ruime persoonlijke aandacht. REA College locatie Bartiméus bevindt zich in Ermelo en in Utrecht.
  • 18-23-jarigen zonder startkwalificatie (dwz een havo/vwo diploma of mbo-diploma van minimaal niveau mbo-2) zijn niet meer leerplichtig (leerplicht is van 5-16), en ook niet meer kwalificatieplichtig (kwalificatieplicht is van 16-18). Ze vallen wel onder de aanpak vroegtijdig schoolverlaten. Voor een korte uitleg van deze categorieën, zie deze link over voortijdig school verlaten van de rijksoverheid. Over de aanpak die de regering heeft besloten ter voorkoming van vroegtijdig schoolverlaten, oftewel VSV, zie deze link. In de documenten staat veel over vmbo en mbo, niets over hulp om havo of vwo af te maken, maar bij de VSV-cijfers van de regio Utrecht kun je zien dat het aantal vroegtijdige schoolverlaters voor bovenbouw havo/vwo boven de door henzelf gestelde norm ligt, dus als je dit overkomt ben je niet de enige. 
  • Bij VAVO (mavo/havo/vwo voor volwassenen) is het mogelijk om je diploma te halen als voltijd- of deeltijd-leerling. Als je bijvoorbeeld bent gezakt voor het eindexamen havo/vwo is het mogelijk om alleen examen te doen in de vakken die je nog niet hebt gehaald. Kijk voor de regio Utrecht bijvoorbeeld bij VAVO van ROC Midden-Nederland of de VAVO van het particulier instituut Luzac College.

Begeleid wonen voor studenten met autisme in de regio Utrecht

  • Leg de lat op een realistische hoogte. Direct bij de start van de studie ook buitenshuis gaan wonen, vraagt misschien te veel van een jongere met autisme. Anderzijds is te ver reizen in het heel drukke openbaar vervoer ook niet makkelijk. Weeg alles goed af! 
  • Meld heel vroeg aan voor begeleid wonen en houd goede intakes.
  • Hulp bij het kiezen van een geschikte woonvorm: tips en een checklist praktische vaardigheden 
  • Studenten met autisme kunnen bij Lister Leidsche Rijn Oost terecht voor begeleiding bij het zelfstandig(er) wonen (op kamers) en studeren. Die begeleiding, Casa Confetti genoemd, is een samenwerking met Universiteit Utrecht.
  • Stumass (Studeren met ass) biedt een combinatie van woonbegeleiding, studiebegeleiding en leefbegeleiding, waarbij je door één persoonlijk begeleider ondersteund wordt op het gebied van wonen, studeren en leven.
  • De Grasboom verenigt diverse ouderinitiatieven om jongeren met autisme zelfstandig te kunnen laten wonen, waaronder drie in de stad Utrecht:
  • Chiqcare in Soest biedt woonbegeleiding voor mensen die zelfstandig wonen en hebben ook autisme-specialisten.
  • In de regio Amersfoort is Futurum Begeleid Wonen actief voor jongvolwassenen met autisme.

Wat er geregeld moet worden als je 18 wordt

 
Dit artikel is het gevolg van een oproep in onze nieuwsbrief voor onderwerpen die de lezers misten op onze site. Lenette Rietveld stuurde dit onderwerp in en was onze gastredacteur voor deze pagina.