Tips bij autisme en Asperger op de middelbare school

Op deze pagina staan links naar voorlichtingsmaterialen en praktische tips voor het ondersteunen van leerlingen met Asperger, PDD-NOS of een andere vorm van autisme op een reguliere middelbare school. Deze pagina is vooral bedoeld voor docenten en begeleiders op school. Voor ouders hebben we Tips voor ouders per leerjaar van groep 7 t/m het eindexamen.

Algemeen over autisme

Hoe om te gaan met leerlingen met autisme op school

  • Acht Magische Sleutels: richtlijnen voor het ondersteuning van leerlingen in de dagelijkse onderwijspraktijk.

  • Blog Niet mijn pakkie-an! Over de docent die geen hulpverlener is

  • Folder Onderwijs (2015) van de VWS-werkgroep Vanuit autisme bekeken. Enkele citaten:
    • De echte deskundigheid zit in het kind met autisme zelf. Die weet het beste wat het nodig heeft. Vraag ernaar!
    • Vertrouw de info die ouders geven over ervaringen met hun kind, helpt om veilige omgeving voor kind te creëren.
    • Docenten: faciliteer ontwikkeling bij ieder kind, ook als het zich in een andere volgorde of tempo ontwikkelt.
    • Schoolleiders: bied flexibiliteit, bijvoorbeeld in schooltijden, aantal vakken, plek om tot rust te komen.
    • Schoolleiders: richt intern expertiseteam op dat docenten samen met ouders kan ondersteunen bij autisme.
  • De resultaten van het onderzoek naar schoolbeleving van kinderen met autisme van 10-14 jaar geven interessante conclusies over wat deze kinderen nodig hebben om binnenboord te blijven in het onderwijs. Dit onderzoek door VWS-werkgroep Vanuit autisme bekeken (VAB) en Stichting Alexander ontdekte dat de meeste dingen die kinderen met autisme belangrijk vinden op school, eigenlijk gelden voor alle kinderen. Alleen, als deze dingen ontbreken of niet op orde zijn, zijn de kinderen met autisme de eersten die daarvan last hebben.

Praktische tips voor docenten

  • Overzichtspagina ASS op school van Landelijke oudervereniging Balans.
    In een oudere versie van die pagina zagen wij de volgende interessante tips:
    • Elke leerling heeft een individuele uiting van de algemene kenmerken van het syndroom. Daarom is het belangrijk dat een leerkracht leert om de signalen van het kind op te pikken, die vaak heel subtiel zijn, en lang niet altijd te relateren aan een directe oorzaak. Dit kan het beste in samenspraak met de ouders; die kennen hun kind tenslotte het best.
    • De basishouding naar alle leerlingen met een autisme spectrum stoornis (ASS) moet zijn:
      • accepteer de leerling zoals hij is
      • wees emotioneel neutraal, dus word niet boos of verdrietig
      • verleen veiligheid en structuur
      • maak onderscheid tussen onwil en onmacht
      • maak gebruik van de specifieke sterke kanten van een leerling en houd rekening met de zwakke kanten
    • Mogelijke problemen met leerlingen met Asperger, met de praktische oplossingen:
      • Problemen bij werken in groepjes: Leerkracht/docent wijst een combinatie aan of staat alleen werken toe
      • Traagheid door informatieverwerkingsprobleem: Korte overzichtelijke taken, extra tijd, individuele opstart en beëindiging taak
      • Zintuiglijke problemen: Maak afspraken over een plaats om even bij te komen
  • In Begeleiding onmisbaar voor leerlingen met autisme wordt Sylvia Hasper (projectleider Landelijk Netwerk Autisme) geïnterviewd voor het tijdschrift Prima VO.
    Opvallend:
    • 'Je hebt nog steeds scholen die denken dat ze het niet aankunnen. Maar aan de andere kant zijn er de betrokken scholen die vinden dat ze hun verantwoordelijkheid moeten nemen en passend onderwijs aan deze groep moeten bieden.'
    • 'Er zijn nu drie coaches op school, in dienst van de ouders. Wat zij doen verschilt per leerling: zo kunnen leerlingen bijvoorbeeld ‘s ochtends eerst naar de coach om het hoofd leeg te maken en dan pas naar de les. Ook wordt er samen met docenten en mentoren gekeken naar wat de beste aanpak zou kunnen zijn om de kinderen te laten leren. De coaches begeven zich niet op onderwijskundig gebied, maar bemoeien zich puur met de begeleiding op het sociaal-emotionele vlak.'
    • Autistische leerlingen mogen soms dingen die tegen de regels van de school zijn. ‘Bijvoorbeeld in de pauze in het lokaal blijven [...] niet aan samenwerkingsopdrachten deelnemen, bij overprikkeling - na een codewoord - de klas verlaten, of ze krijgen extra tijd voor opdrachten of een alternatief voor bepaalde vakken. Denk bijvoorbeeld aan een alternatief voor gym bij een slechte motoriek.’
  • Communicatiebox voor school en ouders - Voor ondersteuning van normaal begaafde kinderen en jongeren met autisme, o.a. via Sociale (Strip)Verhalen, hulp- en steunkaarten, emotieschalen, suggesties bij woordvindingsproblematiek, oplossingsgerichte vaardigheden en prikkelreducerende hulpmiddelen.

  • omslag van het stripboek Asperger in beeldHet stripboek Asperger in Beeld (helaas niet meer nieuw te bestellen, wellicht nog wel tweedehands of in een bibliotheek te leen) werkt goed om meer begrip te krijgen voor leerlingen met autisme. Achterin zit een praktisch hoofdstuk Oplossing in beeld, waarin vakspecifieke suggesties voor oplossingen staan, voor allerhande aandachtspunten bij leerlingen met Asperger of PDD-NOS. Enkele voorbeelden:
    • Beeldende vakken/mens en maatschappij/aardrijkskunde/geschiedenis
      Aandachtspunt: moeite met het formuleren van een eigen mening
      Mogelijke oplossing: hulp bieden bij het onder woorden brengen van gevoelens en gedachten door hem/haar te leren aanvulzinnen te gebruiken zoals "Ik vind het een mooi boek omdat..." of door het aantal te gebruiken woorden en/of zinnen te concretiseren of door een abstracte vraag te concretiseren (als er staat, "Wat vond je van het boek?" is het de bedoeling dat...).
    • Wiskunde/scheikunde/natuurkunde
      Als een leerling vraagt: "Waarom denkstappen opschrijven, als ik het antwoord al weet?" Antwoord: "Omdat je per denkstap een deelcijfer kunt behalen." 
      Mogelijke oplossing: Stappenplan om denkstappen op te schrijven, bijvoorbeeld: eerst maak ik stap 1 in de berekening en die schrijf ik ook op.
    • Een nota bene uit dit boek: Leerlingen met autisme zijn zeer trainbaar, een eenmaal aangeleerde regel beklijft ook!

  • Geschiedenis is vaak lastig voor leerlingen met autisme omdat het gaat om veel informatie, abstracte begrippen, figuurlijke communicatie en je inleven in anderen. In Geen grapjes a.u.b. legt Enne Koops uit welke aanpak het beste werkt. Het blijkt dat het om technieken gaat waar alle leerlingen baat bij hebben, ook leerlingen zonder autisme. Wij vinden dit een goed artikel, zeer de moeite van het lezen waard! Eén nuancering: figuurlijk taalgebruik vermijden is niet nodig, als je het maar ondertitelt. Het is juist goed als leerlingen met autisme kennismaken met figuurlijk taalgebruik, hierdoor kunnen ze leren wat zo'n uitdrukking betekent, en op termijn ook zelf toepassen!

  • In de brochure Omgaan met autisme in de klas (2007) van MesoConsult staat onder andere een paragraaf over Samenwerken met ouders:
    • Ouders kennen hun kind het beste. Zij hebben al jaren met vallen en opstaan hun kind meegemaakt, begeleid, opgevoed. Zij hebben, vaak al doende, oplossingen gevonden voor problemen waar docenten ook mee worstelen. Ouders vormen voor docenten een belangrijke informatiebron. Ouders komen óók met gespannen verwachtingen, soms met een mengeling van hoop en vrees, naar de nieuwe school. Een goed contact tussen school en ouders is essentieel. Een goed contact begint met wederzijds begrip. Evenals voor leerlingen is voor ouders een vaste contactpersoon heel prettig. Naast de formele oudercontacten kan dan een lage drempel worden gerealiseerd, waardoor ouders ook informeel even contact kunnen hebben, via telefoon of e-mail. Docenten die vrezen overvraagd te worden, doen er goed aan te bedenken dat, wanneer het met de leerling op school niet goed gaat, problemen zijn te voorkomen dan wel snel zijn op te lossen door even met het thuisfront te overleggen.
    • Zie ook Oplossing nodig? Bedenk ze eens mét ouders

Voorlichting aan klasgenoten

  • Filmpje (3 minuten) over onderwijs vanuit autisme bekeken, door leerlingen met autisme voor leraren (ook geschikt voor klasgenoten, veel van de praktische tips zijn ook handig voor hen).

  • Het Klokhuis over autisme: Wat is autisme nou precies? Wat gebeurt er in je hersenen als je autisme hebt? Kinderpsychiater Jacob Vorstman legt met heldere voorbeelden aan Nienke uit hoe de hersenen werken bij autisme.

  • Willem Wever over autisme: de broer van Noa, Dylan, heeft autisme. Noa wil weten wat er precies door zijn hoofd gaat en waarom hij de dingen doet die hij doet. Noa en Ajouad gaan langs bij een autisme deskundige (die aan de hand van brainblocks uitlegt wat autisme is) en gaan de straat op om te ervaren hoe mensen met autisme zich voelen. Tot slot wandelen ze samen met boswachter Marc in het bos om erachter te komen hoe je het beste om kan gaan met mensen met autisme. 

  • De zus van Einstein (voorproefje), voorlichtingsvideo over autisme voor kinderen van 10-14 jaar, volledige video is te bestellen bij Stichting Met Andere Ogen.

  • My Autism and Me: de destijds 13-jarige Rosie presenteert in 2011 deze BBC-documentaire (15 min. engelstalig) die de Best Children’s Program prijs won bij de 2012 Royal Television Society Awards en ook de Best Factual Programme prijs bij de 2013 International Emmy Kids Awards.  

    Rosie explains what it’s like to grow up with Asperger’s Syndrome. She introduces us to her younger brother who has classic autism and two other teens with Asperger’s Syndrome. The film provides insights into the lives of young people living with autism. Rosie shows us why it is worth getting to know children with autism, even if they appear a bit different.
    Notable quotes:
    Screenshot uit documentaire My Autism and Me
    • “Living with autism can be hard sometimes, but it makes me who I am.”
    • “I think it gives me my imagination. It also gives me my incredible skill at remembering hundreds of impressive facts.”
    • “Some people might call my obsession with facts a bit boring. I call it focus.”
    • “Tony doesn’t find it easy to socialize but his hobby has helped him to make friends.”
    • “Everyone else is weird. I’m fine.”
    • “Just because I’m autistic, doesn’t mean I can’t succeed.”
    3 jaar later in 2014 presenteerde de 16-jarige Rosie een inspirerende TED-talk: How autism freed me to be myself (ook vertaald in het Nederlands: Hoe autisme mij bevrijdde om mezelf te zijn). Enkele citaten:
    • Het kan dat mensen niet willen omgaan met iemand die zich niet in het hokje met de sticker 'normaal' kan of wil stoppen. Dat vind ik best want het scheidt het kaf van het koren. Ik zie welke mensen authentiek en oprecht zijn en kan deze mensen kiezen als mijn vrienden.
    • Alles bij elkaar zou ik mijn autisme en fantasie voor geen goud willen ruilen.
    • Als we niet weten wat iemands gedachten zijn, autist of niet, kunnen we dan in plaats van alles af te straffen van wat abnormaal lijkt, niet het uniek-zijn vieren en het toejuichen wanneer iemand zijn fantasie de vrije loop laat?

Tips voor zorgcoördinatoren en loopbaanbegeleiders

Mochten bovenstaande vormen van ondersteuning onvoldoende zijn voor een bepaalde leerling, dan is het goed om te weten welke Maatwerkmogelijkheden op de middelbare school mogelijk zijn.

In januari 2014 hield het samenwerkingsverband VO Utrecht (Sterk VO) een bijeenkomst voor zorgcoördinatoren en loopbaanbegeleiders van Utrechtse middelbare scholen. Wij waren vertegenwoordigd met 3 moeders: Suzanne, Beatrijs en Monique. 

We schrokken er wel van dat bij het parallelle traject voor havo/vwo de mening leek te heersen dat je leerlingen met autisme niet moet “pamperen” op de middelbare school, omdat ze dan later toch alleen maar op de vervolgopleiding zouden vastlopen. Wij hebben betoogd dat autisme een vertraging in de ontwikkeling is, en dat ondersteuning nu juist kan betekenen dat ze later normaal mee kunnen doen aan de maatschappij! 

Wij hadden een eigen programmaonderdeel met een publiek van ongeveer 25 zorgcoördinatoren waarbij we geïnterviewd werden door Frans Jordaan (teamleider Passend Onderwijs van Sterk VO). Hierbij konden we duidelijk maken wat wij als Stichting belangrijk vinden bij de ondersteuning van leerlingen met autisme. Er was veel belangstelling bij de zorgcoördinatoren voor tips vanuit de moeders over hoe met de kinderen om te gaan, zoals:
  • signalen van overprikkeling herkennen bij een kind en dan maatregelen nemen, 
  • belang van veiligheid op alle gebied (pestbeleid, erbij horen), 
  • klik met een of meer leerkrachten, 
  • erkennen dat niet elke leraar affiniteit heeft met autisme: selecteer daarop, 
  • maatwerk is echt maatwerk en elke dag weer, 
  • evenwicht aanpassing omgeving en zelfregie van kind, 
  • rol van de ouders (zij zijn experts als het gaat om het autisme van hun kind: autisme kent vele varianten)
  • een voorbeeld van een A3 over sterktes/zwaktes van een kind met acties voor kind en docent (vooral op gebied van structuren en communiceren) 
Het zou goed zijn als de mentor/docent zelf goed weet wat voor type mens hij / zij is en wat hij / zij bij zichzelf kan ontwikkelen om goed met alle types kind om te gaan. Veel kinderen met een vorm van autisme hebben van nature eigenschappen (bv analytisch, gestructureerd, standvastig) die haaks kunnen staan op de “gemiddelde” eigenschappen van docenten (organisch samenwerken, spontane acties, snel resultaat boeken). Verder is natuurlijk van belang hoe de weerbaarheid van de leerkracht zelf is: zit hij of zij goed in zijn of haar vel? 

Er bleek in de bijeenkomst grote bereidheid bij de zorgcoördinatoren te zijn om meer praktisch te leren hierover, dus het was een goede bijeenkomst die zeker vervolg verdient!